Found Photography

Fotoalbum met zout- en albuminedrukken van rond 1860

Tijdens een bezoek aan het Institute for Concrete Matter in Haarlem op 13 oktober 2011 nam ondergetekende kennis van een 19de eeuws fotoalbum. Een eenvoudig, ongelinieerd kantoorschrift (21 x 17 cm, 376 deels lege pagina’s) bleek ruim vierhonderd ingeplakte en los liggende (gealbumiseerde) zout- en albuminedrukken te bevatten, naar het zich liet aanzien voor het overgrote deel gemaakt door één fotograaf. Bij de eerste kennismaking was niet direct duidelijk of er sprake was van een Nederlandse maker. Naast talloze portretfoto’s en topografische opnamen wekten vooral de ingeplakte en losse microfoto’s de nodige interesse.

Hoewel het album met uitzondering van de naam van een enkele geportretteerde – dr. Heerdt en V.d. Broek – geen annotaties bevat, bleek de ontstaansdatum rond 1860 te liggen. Dit op grond van één foto waarop de datum van 4 september 1858 leesbaar is met de tekst ‘Hulde aan Z.K.H. den Prins van Oranje’. Op deze datum bereikte de oudste zoon van koning Willem III de volwassen leeftijd.

Voorkant

Pagina: 2-3.1

Achterkant

Omdat albums met foto’s van één maker uit het midden van de 19de eeuw uiterst zeldzaam zijn, werd contact opgenomen met het Rijksmuseum. Mede omdat dit museum een van de vroegst bekende Nederlandse albums bezit van Eduard Isaac Asser. Op verzoek bekeek Hans Rooseboom als conservator fotografie van het Rijksmuseum het album in Haarlem en kwam tot de voorlopige conclusie dat hier inderdaad sprake was van een uniek object. Het Rijksmuseum bleek op dat moment echter over onvoldoende financiële middelen te beschikken om het te verwerven.

Om te voorkomen dat het in verkeerde handen zou vallen, uit elkaar zou worden getrokken of naar het buitenland zou verdwijnen besloot ondergetekende na rijp beraad om het privé te verwerven. Dit met de toezegging dat het Rijksmuseum bij eventuele toekomstige verkoop het recht van eerste koop zal hebben tegen de dan geldende marktwaarde.

p 246-247

p 246-247

Met de hulp van verschillende lokale archieven en met name de website www.zoekplaatjes.nl van Wim de Koning Gans werd door crowd sourcing verrassend snel de nodige informatie verzameld over de topografische foto’s in het album. Deze bleken te zijn gemaakt in Breda, Dalem, Delft, Gorcum, Leeuwarden, Venlo, Zierikzee, Zutphen en Zwijndrecht. Al deze opnamen behoren tot de oudst bekende van de betreffende steden. Van deze vroege topografische opnamen is tot nu alleen een foto van de vishal in Breda als primeur gepubliceerd op de voorpagina van BN De Stem d.d. 25 april 2012.

De vele militairen in het album (75), de microfoto’s (10) en het feit dat alle gefotografeerde steden garnizoensplaatsen waren, wijzen op een militaire arts of apotheker als de fotograaf. Deze veronderstelling wordt versterkt door reproducties van militaire ziekentransporten uit een Duitstalige publicatie en een drietal reproducties van een lithografisch portret van Carl von Rokitansky (1804-1878) – bij leven een gerenommeerd patholoog-anatoom in Praag. Nader onderzoek in militaire medische archieven zal uit moeten wijzen of de veronderstelde medische achtergrond van de fotograaf inderdaad klopt. Zijn gedocumenteerde verblijf in Venlo op of rond 4 september 1858 biedt in ieder geval een belangrijk aanknopingspunt voor identificatie van de maker/samensteller van het album. Met het Legermuseum in Delft is inmiddels uitgebreid contact geweest in verband met de datering van de verschillende militaire kostuums.

Eén carte-de-visite in het album lijkt te wijzen op een connectie met Japan. Deze carte-de-visite toont een lid van het zogenoemde Takenouchi-gezantschap, dat in 1862 een bezoek aan ons land bracht. Naar het oordeel van Tani Akiyoshi – als (foto)historicus verbonden aan de universiteit van Tokyo – is dit portret vermoedelijk gemaakt door de Haagse fotografe Maria Hille. Deze mogelijke connectie met Japan leidde tot onderzoek naar Nederlandse artsen die in het derde kwart van de 19de eeuw werkzaam waren in dat land en tevens experimenteerden met de fotografie. Achtereenvolgens waren dit: J.K. van den Broek (in Japan van 1853-1857), J.L.C. Pompe van Meerdervoort (in Japan van 1857-1863) en A.F. [‘Toon’] Bauduin (in Japan van 1862-1870). Van laatstgenoemde zijn een groot aantal aldaar gemaakte foto’s bewaard gebleven, die inmiddels behoren tot de collectie van de universiteit van Nagasaki.¹ Op een aantal van deze foto’s is Toon Bauduin zelf te zien. Zijn gelaatstrekken en met name haardracht tonen een zekere verwantschap met de veronderstelde zelfportretten (16) in het album. Gezien de fotografische activiteiten van Toon Bauduin in Japan, moet hij al de nodige ervaring met dit medium hebben opgedaan voor zijn vertrek. Maar vooralsnog zijn er geen foto’s van zijn hand bekend uit de periode voor 1862. Een mogelijke oorzaak hiervan is dat Toon Bauduin en zijn jongere broer A.J. [‘Albert’] Bauduin – die van 1859-1874 als koopman in Japan verbleef – ongehuwd en kinderloos in Den Haag overleden.

155.2

Inmiddels is door de Universiteit Twente gezichtsvergelijkend digitaal onderzoek gedaan naar een aantal veronderstelde zelfportretten in het album en twee zelfportretten die met zekerheid door Toon Bauduin in Japan zijn gemaakt. De uitkomst hiervan is dat twee van de veronderstelde zelfportretten in het album een duidelijke match vormen met die uit Japan; bovendien dat het album een tweede groep van zes portretten bevat waarvan min of meer vaststaat dat het om één persoon gaat zonder dat er een evidente match kon worden geconstateerd met de zelfportretten uit Japan. Mede op grond van deze bevindingen zal het verdere onderzoek zich toespitsen op Toon Bauduin, zijn Utrechtse familie en de kring rond de aldaar gevestigde ’s-Rijkskweekschool voor Militaire Geneeskundigen waaraan hij jarenlang als docent verbonden was.

 

Flip Bool
2e Schuytstraat 78
2517 XH Den Haag

¹ H.J. Moeshart, Arts en koopman in Japan 1859-1874. Een selectie uit de fotoalbums van de gebroeders Bauduin, De Bataafsche Leeuw, Amsterdam 2001 en www.lb.nagasaki-u.ac.jp/siryo-search/ecolle/www.lb.nagasaki-u.ac.jp/search/ecolle/index-e.html